Wtorek, 22 sierpnia 2017r.
Tradycje oręża polskiego

 

 

KULTYWOWANIE TRADYCJI ORĘŻA POLSKIEGO
W WOJSKU POLSKIM

 

 

 

,,(…) ten, kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, nie jest godzien szacunku teraźniejszości ani prawa do przyszłości"

 

Marszałek Józef Piłsudski

 

 

 

 Po zmianach ustrojowych jakie zaszły w Polsce po 1989 roku, procesowi przywracania Wojsku Polskiemu narodowego i demokratycznego charakteru nadano wyjątkową rangę. Z największą pieczołowitością przywrócono pełne chlubne tradycje orężne, nadając właściwą rangę czynom i zasługom wielkich przodków, którzy na polach bitewnych całej Europy sławili oręż polski, dzielnie bronili suwerenności i niepodległego bytu państwowego. Tradycje orężne i edukacja obywatelska stały się niezwykle istotnymi komponentami działalności wychowawczej urzeczywistnianej  w Siłach Zbrojnych. W nich upatruje się istotnego źródła motywacji  skłaniających żołnierzy do patriotyzmu i wzorowej służby Ojczyźnie.
Proces kultywowania tradycji orężnych opiera się na dwóch obszarach obejmujących symbolikę wojskową oraz dziedzictwo tradycji jednostek i instytucji wojskowych. Pierwszym aktem wykonawczym w dziedzinie upowszechniania tradycji od 1990 r. był Rozkaz nr 1 z 2 stycznia 1991 r. w sprawie dziedziczenia i kultywowania tradycji orężnych, w którym Minister Obrony Narodowej w celu przywrócenia pełnej, tysiącletniej tradycji oręża polskiego i zachowania w pamięci bohaterskich czynów naszych przodków, rozkazał:
- Wojsku Polskiemu dziedziczyć tradycje orężne Polski Piastów i Jagiellonów, I Rzeczypospolitej, epoki napoleońskiej, okresu powstań narodowych, II Rzeczypospolitej oraz walk o niepodległość w latach I i II wojny światowej;
- przejąć dziedzictwo, o którym mowa powyżej i kontynuować w jednostkach wojskowych i związkach organizacyjnych tradycje bojowe oraz barwy i odznaki (symbole) rodzajów sił zbrojnych, wojsk i służb, pułków (i równorzędnych), a także wyróżniające nazwy i ceremoniał (święta pułków) dawnych jednostek wojskowych.
Podstawową zasadą dziedziczenia jest związek danej jednostki wojskowej z oddziałem lub pododdziałem, którego tradycje mają być przejmowane, wynikające z tożsamości numeru w danym rodzaju Sił Zbrojnych, miejsca stacjonowania i charakteru wykonywanych zadań. Jednostka dziedziczy tradycje tak samo jak syn nazwisko po ojcu. Podobne zasady obowiązują od wieków w wielu armiach na świecie, np. w armii Republiki Francuskiej.
Jednostce wojskowej może być nadane imię osoby szczególnie zasłużonej dla sił zbrojnych i obronności państwa oraz zajmującej poczesne miejsce w tradycji narodu i oręża polskiego, przy czym:
- patronem nie może być osoba żyjąca;
- charakter zasług patrona powinien być zgodny ze specyfikacją rodzaju sił zbrojnych, wojska lub służby.
W wyjątkowych wypadkach patronem może być obywatel innego państwa. Wyraża na to zgodę Minister Obrony Narodowej.
Inicjatywę przyjęcia nazwy wyróżniającej, związanej z dziedziczeniem tradycji oraz nadania imienia patrona oddano kadrze jednostki wojskowej z tym, że wymagana jest zgoda władz organizacji kombatanckich, związków broni, kół dywizyjnych, pułkowych i najbliższej rodziny na używanie nazwiska patrona w nazwie jednostki.
Z wnioskiem o przejęcie dziedzictwa tradycji, nadanie nazwy wyróżniającej lub nadanie imienia patrona występuje dowódca jednostki wojskowej do Ministra Obrony Narodowej z zachowaniem drogi służbowej. Rozkaz stwarzał warunki do tego, by jednostki wojskowe mogły wybrać na patronów i przyjąć imiona autentycznych bohaterów narodowych, którzy są zakorzenieni w historii i świadomości narodu oraz w pełni na to zasługują. Nakłada też na wszystkie jednostki wojskowe obowiązek sięgania w przeszłość i uwzględniania w swym rodowodzie dziejów i dokonań poprzedników tego samego rodzaju Sił Zbrojnych, wojsk i służb, pułków i oddziałów równorzędnych.
W związku z restrukturyzacją Sił Zbrojnych RP oraz zmianami w regulacjach wewnętrznych resortu Obrony Narodowej wdrożono Decyzję Nr 229/MON z dnia 11 sierpnia 2004 r. w sprawie dziedziczenia i kultywowania tradycji oręża polskiego. Istotnym novum tej nowej regulacji prawnej jest możliwość nadawania imion patronów pododdziałom wojskowym, a nie jak dotychczas oddziałom.
Tradycje przejęły m.in.: 2 Korpus Zmechanizowany im. generała broni Władysława Andersa, 11 Lubuska Dywizja Kawalerii Pancernej im. Króla Jana III Sobieskiego, 16 Pomorska Dywizja Zmechanizowana im. Króla Kazimierza Jagiellończyka, 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Tadeusza Kościuszki w Wesołej, 10 Opolska Brygada Logistyczna im. płk Piotra Wysockiego, 6 Brygada Powietrznodesantowa im. gen. Stanisława Sosabowskiego, 2 Brygada Zmechanizowana Legionów im. marszałka Józefa Piłsudskiego, 12 Brygada Zmechanizowana im. gen. Broni Józefa Hallera, 21 Brygada Strzelców Podhalańskich im. gen. bryg. Mieczysława Boruty-Spiechowicza, 2 Hrubieszowski Pułk Rozpoznawczy im. mjr Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, 36 Specjalny Pułk Lotnictwa Transportowego „Obrońców Warszawy”, Oddział Zabezpieczenia Marynarki Wojennej im. płk Stanisława Dąbka, 1 Pułk Specjalny Komandosów.
Niestety wiele z jednostek dziedziczących zaszczytne tradycje uległo rozformowaniu. Przejęte tradycje zostały przekazane, w miarę możliwości, innym jednostkom o podobnym charakterze.
Jednostki i instytucje wojskowe przyjmują również na patronów wybitnych królów, hetmanów, marszałków, generałów, dowódców i Polaków zasłużonych dla narodu i państwa polskiego. Patronami zostali m.in.: królowie Kazimierz Wielki, Stefan Batory, Jan III Sobieski; prezydent Ignacy Mościcki hetmani - Jan Karol Chodkiewicz, Stanisław Żółkiewski, Stefan Czarniecki, Jan Zamoyski; marszałkowie Józef  Piłsudski i Edward Śmigły-Rydz; generałowie – Tadeusz Kościuszko, Tadeusz Kutrzeba, Andrzej Galica, Mieczysław Boruta-Spiechowicz, Bolesław Wieniawa-Długoszowski, Kazimierz Sosnkowski, Zygmunt Podhorski, Ludwik Kmicic-Skrzyński, Władysław Anders, Józef i Stanisław Hallerowie, Stefan Rowecki „Grot”, Józef Dowbor-Muśnicki, Stanisław Maczek, Zbigniew Sadowski, Emil Fieldorf „Nil”, Elżbieta Zawacka „Zoe”; pułkownicy: Stanisław Dąbek, Piotr Wysocki, Rudolf Matuszek, Marian Raganowicz, Władysław Frączek, Stanisław Skarżyńskim, komandor Stanisław Mielczarekmajorzy Zygmunt Chimiak, Eugeniusz Horbaczewski, Bolesław Waligura, kapitanowie Ignacy Gazurek i Sławomir Stróżak.
Wiele jednostek przyjęło zaszczytne nazwy wyróżniające, najczęściej związane
z regionem ich stacjonowania np.: „Mazowiecka”, „Pomorska”, „Lubuska”, „Wielkopolska”, „Ziemi Nakielskiej, „Ziemi Łęczyckiej”, „Warszawska”, „Szczecińska”, „Giżycka”, „Sieradzka”, „Toruńska” itp. To swoiste nawiązanie w nazwie jednostki do swej „małej Ojczyzny” powoduje identyfikację żołnierzy z regionem, w którym odbywają służbę, i symbolizuje więź łączącą z mieszkańcami danego regionu. W nazwach wyróżniających jednostki podkreślają również przejęte dziedzictwo tradycji. Stąd też w nazwach jednostek występują historyczne odwołania: „Brygada Zmechanizowana Legionów”, „batalion rozpoznawczy Strzelców Konnych”, „batalion czołgów Ułanów Lubelskich”, „batalion piechoty zmotoryzowanej Ułanów Jazłowieckich”.
Szczególnym wyrazem powrotu do tradycji Wojska Polskiego było uchwalenie
19 lutego 1993 r. przez Sejm ustawy O Znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej wprowadzającej nowe wzory sztandarów wojskowych i innych znaków Wojska Polskiego.
Sztandary jednostek wojskowych – w myśl ustawy – nawiązują do wzorów kształtujących się od XVII w., które swą najpełniejszą formę uzyskały w armii Królestwa Polskiego i w takim podstawowym kształcie używane były w okresie międzywojennym. Zastąpiły obcy polskiej tradycji wojskowej sztandar w kształcie koperty listowej. Istotą wzoru nowych sztandarów jest krzyż kawalerski, nawiązujący swą barwą do sztandarów królewskich z XVIII i XIX w. Stąd też na jednej stronie – głównej – umieszczono orła z godła. Stworzono także możliwości podkreślenia związków sztandarów wojskowych ze społeczeństwem, mieszkańcami miasta lub ziemi fundującej sztandar dla swojej jednostki.
Zasadniczą zmianą graficzną na płatach sztandaru jest przeniesienie wizerunku Orła Białego na główną stronę płata. Tym samym spełniony został odwieczny weksylologiczny kanon, nakazujący kierowanie wszystkich ożywionych godeł w kierunku drzewca. Był on również zgodny z tradycją głęboko zakorzenioną w Wojsku Polskim.
Na sztandarach wojskowych umieszczane są historyczne symbole i herby patronów, byłych ziem i województw, miast, znaki fundatorów, odznaki pamiątkowe, godła eskadr i szachownica lotnicza, odznaki specjalności wojskowych. Większość sztandarów ufundowało dla wojska społeczeństwo.
Ustawa określa cztery rodzaje orłów rodzajów Sił Zbrojnych: Wojsk Lądowych, lotnictwa wojskowego, Marynarki Wojennej i Wojsk Specjalnych.
Orły wojskowe zachowały swoje zasadnicze tradycyjne wzory, obowiązujące dotąd w rodzajach sił zbrojnych. Analogicznie jak w przypadku Orła Białego w herbie państwa, odzyskały koronę – zgodnie z tradycją Wojska Polskiego – zamkniętą, z całą jej właściwą symboliką, a więc zwieńczoną jabłkiem z krzyżem.
W Wojskach Lądowych, dziedziczących najstarszy znak ukształtowany w 1815 r., jest to orzeł siedzący na tarczy amazonek. Tradycja tworzenia kolejnych orłów wojskowych, oparta jest na zasadzie dodawania do historycznego wzoru orła z elementów wskazujących na tradycję i specyfikę danego rodzaju Sił Zbrojnych. W Marynarce Wojennej, której znak powstał w 1919 r. pole wewnątrz tarczy amazonek jest zabarwione na granatowo, na orła nałożono ponadto złotą kotwicę admiralicji z liną układającą się w kształt litery „S”, która jest monogramem króla Zygmunta Augusta (Sigismundus), twórcy polskiej floty wojennej. W Siłach Powietrznych, których znak został ukształtowany w 1936 roku – po bokach orła umieszczone są skrzydła husarskie oparte na tarczy amazonek.
Tę samą zasadę przyjęto również w przypadku projektowania wzoru orła najmłodszego rodzaju Sił Zbrojnych – Wojsk Specjalnych. Znawcy heraldyki i symboliki wojskowej oraz żołnierze Wojsk Specjalnych uznali, iż takim najbardziej charakterystycznym wyróżnikiem będzie zabarwienie na czarno wnętrza tarczy amazonek orła Wojsk Lądowych. Czarna barwa oznacza najwyższy stopień wtajemniczenia żołnierzy jednostek specjalnych. Jest ona powszechnie przyjętym we wszystkich armiach świata wyróżnikiem oddziałów doborowych. Czarna barwa oznacza również tzw. taktykę „czarną” Wojsk Specjalnych stosowaną podczas działań w środowisku zurbanizowanym. Taktyka ta stanowi najwyższy stopień wyszkolenia i umiejętności bojowych żołnierzy.
Ustawa wprowadziła zupełnie nowe znaki – flagi rodzajów Sił Zbrojnych. Są one ich znakami honorowymi, podnoszonymi w rejonie stacjonowania jednostek wojskowych. Przyczyną ich wprowadzenie była konieczność zastąpienia w ceremoniale wojskowym flagi państwowej RP z godłem, która – ze względu na szacunek dla tego znaku – nie może być nadużywana.
Znaki Marynarki Wojennej po 1990 r. uległy najmniejszym zmianom. Najważniejsze to: wprowadzenie nowego wzoru orła Marynarki Wojennej oraz zastąpienie na proporcu uzbrojonego ramienia – zbrojnym ramieniem będącym elementem herbu dynastycznego Jagiellonów (dynastii zasłużonej dla rozwoju potęgi morskiej Rzeczypospolitej).
Prawnie uregulowana została również sprawa symboliki jednostek i instytucji wojskowych. W ostatnim czasie w związku ze zmianami struktur i zadań sił zbrojnych, a przede wszystkim wprowadzeniem armii profesjonalnej zostały wprowadzone nowe przepisy w tym zakresie. W dniu 4 maja 2009 roku Minister Obrony Narodowej podpisał: Rozporządzenie w sprawie określenia innych znaków używanych w Siłach Zbrojnych RP, które jest podstawą do wprowadzania: odznak pamiątkowych, jubileuszowych i okolicznościowych, odznak absolwentów akademii wojskowych, szkół wojskowych oraz centrów i ośrodków szkolenia rodzajów Sił Zbrojnych, oznak rozpoznawczych, proporczyków na berety, a także godeł jednostek lotniczych i godeł okrętów. Nowością w stosunku do obowiązujących wcześniej przepisów jest wprowadzenie nowych rodzajów znaków: flag dowódców (komendantów, szefów) jednostek organizacyjnych podległych Ministrowi Obrony Narodowej oraz proporców rozpoznawczych dowódców związków operacyjnych, taktycznych, oddziałów i pododdziałów. Pozostałe znaki stanowią powtórzenie znaków funkcjonujących już w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wcześniejszych przepisów . 
Dopełnieniem wymienionych wyżej aktów prawnych stanowi Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej w sprawie sposobu używania znaków Siłach Zbrojnych RP z dnia 4 maja 2009 roku, które określa zasady używania symboli wojskowych uwzględniając miejsce ich umieszczania, noszenia oraz sposób i okoliczności prezentowania podczas obchodów świąt narodowych i wojskowych.
Ponadto w marcu 2010 roku wprowadzono Wytyczne ministra Obrony Narodowej w sprawie trybu wprowadzania znaków w Siłach Zbrojnych RP, które pozwalają na właściwą realizację i interpretację zapisów przepisów regulujących symbolikę wojskową. Ich wprowadzenie przede wszystkim przyczyniło się do uporządkowania spraw związanych z symboliką wojskową oraz na stworzenie kompleksowego i spójnego systemu wprowadzania nowych znaków Sił Zbrojnych RP.
Wymienione wyżej przepisy regulują zasady wprowadzania symboliki jednostek i instytucji wojskowych. Określają one również w sposób jednoznaczny i dość rygorystyczny parametry jakie musi spełniać odznaka i jej dokumentacja, aby mogła być wprowadzona decyzją Ministra Obrony Narodowej i dopuszczona do publicznego używania. Wielu dowódców jednostek spełniło wymagania i uzyskało zgodę Ministra Obrony Narodowej na ich używanie. Jednak w dalszym ciągu wiele odznak i oznak funkcjonuje bezprawnie, bez decyzji Ministra Obrony Narodowej wprowadzających je do użytku służbowego.
 Polska symbolika wojskowa kształtowała się podczas całej ponad tysiącletniej historii naszych sił zbrojnych. Należy podkreślić, że proces ten nie został zamknięty i zakończony. Galeria znaków Wojska Polskiego cały czas wzbogaca się o nowe elementy wynikające nowych dokonań żołnierskich i zmieniającej się struktury i zadań.
Jednostki i instytucje wojskowe w swej symbolice odzwierciedlają dziedzictwo tradycji, nierzadko przejmują także znaki historycznych oddziałów i pododdziałów. Doskonałym przykładem adaptacji historycznej symboliki jest 11 Lubuska Dywizja Kawalerii Pancernej, która przyjęła odznakę pamiątkową, oznakę rozpoznawczą i proporczyk na beret wzorowane na 1 Dywizji Pancernej. Jednocześnie historyczne znaki pododdziałów i oddziałów 1 Dywizji przejęły współczesne oddziały i poddziały 11 Dywizji. W ten sposób stworzony został spójny i kompleksowy system nawiązujący do chlubnych pancernych tradycji lubuskiej jednostki.
Nieustający rozwój techniki wojskowej i wiążące się z nim powstawanie nowych rodzajów wojsk i służb powoduje, że nowoformowane jednostki i instytucje wojskowe nie mogą wprost czerpać z historycznego dorobku. W ich przypadku konieczne jest tworzenie, nierzadko od podstaw, fundamentów wojskowej tożsamości i symboliki.
Niezależnie jednak od przyjętej konwencji najważniejszym celem, którym należy kierować się przy opracowywaniu noszonych na mundurach żołnierskich znaków jest od odzwierciedlenie w zastosowanej symbolice i barwach charakteru zadań oraz specyfiki służby jednostki lub instytucji wojskowej. Zgodne powinny być one również z regułami heraldyki, munduroznawstwa, falerystyki i weksylologii, a przede wszystkim z zasadami ukształtowanymi w procesie kultywowania tradycji oręża polskiego. Wyróżniając się wysoką kulturą estetyczną oraz harmonią i czytelnością symboliki, powinny stanowić ozdobę żołnierskiego munduru oraz jasny przekaz treści.
 Istotnym założeniem całego procesu kultywowania tradycji orężnych jest oddanie inicjatywy w tym zakresie samym żołnierzom. Jedynym organem, który może wystąpić z wnioskiem o przejęcie dziedzictwa tradycji, nazw wyróżniających i imion patronów, wprowadzania symboliki jest zebranie wszystkich żołnierzy jednostki i instytucji wojskowej. Przyjęte rozwiązanie pozwala uniknąć narzucanych z góry rozwiązań, które nie odpowiadają intencjom i potrzebom jednostek i instytucji. Pozwala zaś kształtować tradycję i symbolikę w sposób świadomy i dobrowolny.
 Oddanie inicjatywy ze szczebla centralnego przyczyniło się do lepszego zrozumienia przez żołnierzy procesu kultywowania tradycji orężnych. Pobudziło również zainteresowanie historią i zainspirowało do szukania swych korzeni i tożsamości. Niezwykle cennym efektem włączenia żołnierzy w proces kształtowania tradycji są podejmowane przez nich inicjatywy.
Oprócz wniosków w sprawie przejęcia dziedzictwa tradycji, nadania nazw wyróżniających, imion patronów czy symboliki jednostki lub instytucji wojskowej są nierzadko inicjatywy wyjątkowe i niezwykle interesujące. W wśród nich należy przede wszystkim przyjęcie w 2006 roku przez żołnierzy 11 Lubuskiej Dywizji Kawalerii Pancernej czarnego naramiennika. Ten wyjątkowa odznaka honorowa została ustanowiony dla żołnierzy 10 Brygady Kawalerii za ich męstwo i odwagę podczas walk we wrześniu 1939 roku. Dziś lubuscy pancerniacy, którzy przejęli tradycje brygady, z dumą noszą na lewym ramieniu czarny naramiennik.
W ostatnich latach szczególnie rozwój procesu kultywowania tradycji dokonuje się w Wojskach Specjalnych, które na nowoczesnym polu walki zyskują szczególne znaczenie. Polscy komandosi nie zapominają również o swych korzeniach. Chlubnie kultywują tradycje legendarnych batalionów „Zośka” i „Parasol”, Cichociemnych i żołnierzy Kedywu. W 2009 roku, jak wspomniano wcześniej, został ustanowiony orzeł i flaga Wojsk Specjalnych. W roku następnym do użytku służbowego zostało wprowadzone nowe nakrycie głowy – beret w kolorze ciemnozielonym. Jego barwa i wzór nawiązuje do beretów noszonych przez 1 Samodzielną Kompanię Commando, a następnie 2 batalionu komandosów zmotoryzowanych II Korpusu Polskiego.
Komórką programującą, koordynującą i nadzorującą proces kultywowania tradycji orężnych w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej jest Departament Wychowania i Promocji Obronności MON. W resorcie Obrony Narodowej funkcjonuje również Komisja Historyczna do Spraw Symboliki Wojskowej, która jest organem kolegialnym doradzającym Ministrowi w przedmiotowym zakresie.
Komisja funkcjonuje już od 1996 r. Od tego czasu jej skład był zmieniany i aktualizowany w zależności od potrzeb sił zbrojnych i zmian organizacyjnych. W ciągu swego funkcjonowania Komisja dbała o zachowanie i kultywowanie w Wojsku Polskim chlubnych tradycji orężnych, czuwała nad poprawnością historyczną, heraldyczną i estetyczną wprowadzanych znaków Sił Zbrojnych RP. Jej opinie były dla Ministra Obrony Narodowej podstawą do wprowadzania nowych elementów symboliki wojskowej. Przede wszystkim jednak należy podkreślić, że pełniła rolę organu koordynującego proces kultywowania tradycji oręża polskiego i wypracowującego kierunki rozwoju polskiej symboliki wojskowej.
 Mija już 20 lat od zmian ustrojowych w naszym kraju oraz transformacji Wojska Polskiego. Wielokrotnie zmieniała się jego struktura i zadania. Jednak pomimo dokonującego się cały czas rozwoju techniki wojskowej i pojawiania się nowych środków walki, pamięć o swych korzeniach, świadomość historyczna i tożsamość narodowa pozostają jednym z ważniejszych czynników warunkujących właściwe funkcjonowanie armii demokratycznego państwa.
Doświadczenie ostatnich lat uczy nas, iż również we wprowadzonej właśnie armii profesjonalnej nie należy również zapominać o chlubnym dziedzictwie Wojska Polskiego i dążyć do zachowania tradycji orężnych i świadomości historycznej, która stanowi jeden z elementów tożsamości patriotycznej.
Obecnie jesteśmy na etapie podsumowań procesu kultywowania tradycji orężnych w naszych siłach zbrojnych. W tym celu stworzono kompleksową bazę danych dotyczących tradycji orężnych oraz symboliki wojskowej. Zebrany materiał jest ogólnie dostępny na oficjalnych stronach internetowych MON.